حمله اخیر به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، حالا بحث تازهای را درباره «بومتروریسم» و هدف قرار گرفتن زیرساختهای علمی و محیطزیستی در درگیریهای نظامی مطرح کرده است.
به گزارش خبرنگار مهر، جنگ فقط با صدای انفجار شناخته نمیشود؛ گاهی بوی سوختگی کاغذهای یک کتابخانه، خاکستر درختان و فروریختن دیوارهای یک مرکز علمی، معنای عمیقتری از ویرانی را روایت میکند. در میان آتش و دود حملات اخیر، این بار نه یک پادگان نظامی، بلکه ساختمانی هدف قرار گرفت که مأموریتش حفاظت از جنگلها، مراتع و منابع طبیعی بود؛ جایی که کارشناسان محیط زیست، نیروهای یگان حفاظت و پژوهشگران حوزه آب و خاک در آن فعالیت میکردند.
شهادت تعدادی از کارکنان و نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی
۸ فروردین امسال، حملهای هوایی به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، ساختمانهای اداری، مرکز آموزش و ترویج، کتابخانه، موزه تاریخ منابع طبیعی ایران و ساختمان یگان حفاظت را هدف قرار داد؛ حملهای که به گفته مسئولان این سازمان، علاوه بر تخریب گسترده، به شهادت تعدادی از کارکنان و نیروهای یگان حفاظت منابع طبیعی منجر شد؛ نیروهایی که در ایام نوروز در آمادهباش حفاظت از جنگلها و مراتع کشور بودند.
این حادثه حالا فراتر از یک خبر نظامی یا امنیتی، بحث تازهای را درباره «بومتروریسم» و هدف قرار گرفتن نهادهای محیطزیستی در جنگهای نوین مطرح کرده است؛ مفهومی که کارشناسان آن را به معنای تخریب عامدانه محیط زیست، منابع طبیعی و زیرساختهای علمی و زیستی در جریان درگیریها تعریف میکنند.
رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور معتقد است آنچه رخ داده صرفاً تخریب چند ساختمان نبوده، بلکه ضربهای مستقیم به یک نهاد علمی و بینالمللی فعال در حوزه مدیریت پایدار سرزمین بوده است.
علی تیموری افلاطونی در تشریح ابعاد این حمله گفته است: «ساختمان اداری آموزش و ترویج، دفتر روابط عمومی و امور بینالملل سازمان، موزه ارزشمند تاریخ کهن منابع طبیعی ایران، کتابخانه سازمان و ساختمان یگان حفاظت هدف اصابت قرار گرفتند و تخریب شدند.»
به گفته وی، دردناکترین بخش ماجرا شهادت کارشناسان و نیروهای یگان حفاظتی بوده که در تعطیلات نوروز برای جلوگیری از تخریب جنگلها و مقابله با آتشسوزیها در حالت آمادهباش بودند.
آسیب به حافظه علمی
اما یکی از مهمترین بخشهای این حمله، تخریب سالن شورای حکام مرکز بینالمللی مدیریت جامع حوزههای آبخیز و منابع زیستی تحت پوشش یونسکو (ICIMWB) بود؛ مرکزی که از سال ۲۰۲۱ با هدف توسعه همکاریهای علمی، پژوهشی و بینالمللی در حوزه مدیریت منابع طبیعی و مقابله با بحرانهای اقلیمی فعالیت میکرد.
کارشناسان محیط زیست معتقدند هدف قرار گرفتن چنین مراکزی، تنها خسارت فیزیکی به یک ساختمان نیست؛ بلکه آسیب به حافظه علمی، ظرفیتهای پژوهشی و شبکههای همکاری بینالمللی در حوزه محیط زیست محسوب میشود.
در سالهای اخیر، جهان بیش از گذشته با پیامدهای زیستمحیطی جنگها روبهرو شده است. از آتشسوزی چاههای نفت کویت در دهه ۹۰ میلادی گرفته تا تخریب سدها، جنگلها و زیرساختهای انرژی در جنگهای جدید، همگی نشان دادهاند که طبیعت اغلب یکی از قربانیان خاموش درگیریهاست.
به همین دلیل سازمان ملل متحد سالها پیش ششم نوامبر را به عنوان «روز جهانی پیشگیری از تخریب محیط زیست در جنگها و درگیریهای مسلحانه» نامگذاری کرد؛ روزی که هدف آن جلب توجه جهانی به آثار ماندگار جنگ بر اکوسیستمها و منابع طبیعی است.
نقض آشکار حقوق بشردوستانه
اکنون نیز مسئولان منابع طبیعی ایران معتقدند حمله اخیر، صرفاً یک اقدام نظامی نبوده و ابعاد حقوقی و بینالمللی گستردهای دارد. افلاطونی میگوید هدف قرار دادن یک سازمان علمی و محیطزیستی غیرنظامی، نقض آشکار حقوق بشردوستانه بینالمللی و مغایر با اصول مندرج در کنوانسیونهای ژنو و کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی و علمی در زمان جنگ است.
پروتکلهای الحاقی کنوانسیونهای ژنو به صراحت بر حفاظت از مراکز علمی، آموزشی و غیرنظامی تأکید دارند؛ موضوعی که حالا بار دیگر بحث خلأهای اجرایی حقوق بینالملل در حفاظت از نهادهای محیطزیستی را مطرح کرده است.
در همین حال، برخی کارشناسان معتقدند مفهوم «بومتروریسم» در حال تبدیل شدن به یکی از واژههای کلیدی ادبیات امنیتی و محیط زیستی جهان است؛ مفهومی که بر این ایده تأکید دارد که تخریب طبیعت و زیرساختهای زیستی، میتواند ابزاری برای اعمال فشار، ایجاد بحران انسانی و تضعیف امنیت کشورها باشد.
حمله به منابع طبیعی، فقط نابودی چند ساختمان یا از بین رفتن اسناد و تجهیزات نیست؛ چنین اتفاقاتی میتواند روند حفاظت از جنگلها، مدیریت منابع آب، مقابله با بیابانزایی و برنامههای زیستمحیطی را برای سالها تحت تأثیر قرار دهد.
اکنون در میان آوار ساختمانها و قفسههای سوخته کتابخانه، پرسشی جدیتر از همیشه مطرح شده است؛ اینکه آیا در جنگهای امروز، محیط زیست و نهادهای علمی نیز به اهداف مستقیم تبدیل شدهاند؟
شاید پاسخ این پرسش را بتوان در تصویری پیدا کرد که بعد از حمله باقی مانده است؛ تصویری از ساختمانی ویرانشده که روزی محل گفتوگوی کارشناسان درباره حفظ خاک، آب، جنگل و آینده زمین بود.
